Η χαρτογράφηση της εκπαιδευτικής πορείας όχι μόνο σε μικροκλίμακα, -στην Ήπειρο-, αλλά και ευρύτερα, σε μεγαλύτερες διαστάσεις, δεν έγινε στο βαθμό που απαιτεί και η σπουδαιότητα του αντικειμένου και όπως, φυσικά, θα έπρεπε, παρά τις όποιες επιστημονικές έρευνες, τις αναφορές και τα άρθρα που έχουν ως τώρα δει το φως της δημοσιότητας.
Ιδιαίτερα σε τοπικό επίπεδο, πέρα από μεμονωμένες και ατομικές περιπτώσεις δεν υπήρξε ως τώρα και το ανάλογο ενδιαφέρον για την ίδρυση, συγκρότηση και εμπλουτισμό εκπαιδευτικών αρχείων, ιδιαίτερα για τα Γιάννινα, που ήταν πρώτα στα γρόσια και στα Γράμματα, η μελέτη των οποίων θα φώτιζε από την πλευρά του άγνωστες πτυχές της νεότερης εκπαιδευτικής ιστορίας της Ηπείρου. Από την άποψη αυτή μια οργανωμένη και συντονισμένη προσπάθεια για ένα αρχείο, ένα μουσείο εκπαίδευσης, το μικρό αρχείο του κάθε σχολείου που κλείνει είναι σημαντική για τις τωρινές και μελλοντικές γενιές. Κάτω από αυτή την οπτική και κάθε απόπειρα συγγραφής της ιστορίας της εκπαιδευτικής πορείας αποκτά μεγάλη σημασία.
Υπ’ αυτό το πρίσμα η εργασία του κ. Ντούτση, Διευθυντή σήμερα της Πρωτοβάθμιας Εκπ/σης Ιωαννίνων, κάνει την αρχή για την κάλυψη αυτού του κενού στην τοπική εκπαιδευτική πορεία. Ο κ. Ντούτσης κατέγραψε συστηματικά το αρχειακό υλικό, ανέλυσε και ερμήνευσε τα υπάρχοντα ευρήματα και μέσα από την κριτική αποτίμηση των πηγών που είχε στη διάθεσή του ανέδειξε εν πρώτοις την πορεία των προσφυγικών δημοτικών σχολείων της Ανατολής, της Νεοκαισάρειας, της Μπάφρας και της Ασφάκας από την ίδρυσή τους 1925 ως το 1940 και, παράλληλα, σκιαγράφησε τον ευρύτερο ιστορικό και κοινωνικό χώρο κατά την περίοδο αυτή μέσα στον οποίον πραγματοποιούνται οι παραπάνω εκπαιδευτικές δραστηριότητες. Ταυτόχρονα, χρησιμοποιώντας τη μικροϊστορική προσέγγιση σε ζητήματα της τοπικής ιστορίας συμπληρώνει ο ίδιος τις ιστορικές αναλύσεις μακράς διάρκειας προσθέτοντας νέα στοιχεία που η γενική ιστορία δεν τα είχε ως τώρα συμπεριλάβει.
Για τη σύνθεση της εργασίας του ο κ. Ντούτσης στηρίχτηκε, όπως ο ίδιος αναφέρει, σε πρωτογενές και ανέκδοτο υλικό από τα αρχεία της Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης του Νομού Ιωαννίνων, τα αρχεία της Ι. Μητρόπολης Ιωαννίνων, τα Γενικά Αρχεία του Κράτους αλλά και από ιδιωτικά αρχεία και δημοσιεύματα του τοπικού τύπου της εποχής. Η κυριότερη πηγή, θα μπορούσαμε να σημειώσουμε, ήταν τα Βιβλία Πράξεων Επιθεωρητών και Εποπτικών Συμβουλίων, Εκθέσεις Επιθεωρήσεως Σχολείων, Γενικές Εκθέσεις Επιθεωρήσεως Σχολείων και Μητρώο Διδακτηρίων και Διδασκάλων. Στις εκθέσεις αυτές των Επιθεωρητών απεικονίζεται η εκπαιδευτική πραγματικότητα του μεσοπολέμου και αν λάβουμε υπόψη μας ότι αυτοί ήταν οι ίδιοι φορείς των κατευθυντήριων γραμμών της κεντρικής εκπαιδευτικής πολιτικής που αναλάμβαναν να τη σχεδιάσουν, να την εφαρμόσουν και να ελέγξουν τα αποτελέσματά της, μπορούμε να αντιληφθούμε τη σπουδαιότητα των απόψεών τους. Στην αρμοδιότητά του ανήκαν τα πάντα: κτήρια, επίπλωση, μαθητές, δάσκαλοι, πρόγραμμα. Αυτό δεν διαφεύγει της προσοχής του κ. Ντούτση, ότι σε κάθε χρονική περίοδο η λειτουργία της εκπαίδευσης βρίσκεται, ακριβώς, στο σημείο συνάρθρωσης των εκάστοτε πολιτικών και κοινωνικών καταστάσεων και αυτό αναδεικνύει σε δεύτερο και τρίτο επίπεδο της ανάλυσής του.
Η προσαρμογή των προσφύγων στις νέες συνθήκες ήταν μια δύσκολη υπόθεση. Μέσα στις φροντίδες τους, ασφαλώς και δεν αμέλησαν τη μόρφωση των παιδιών τους, έστω και με την υποτυπώδη υλικοτεχνική υποδομή. Η πολιτεία στόχευε στη μείωση του αναλφαβητισμού, τη γενίκευση της φοίτησης, τη σύνδεση των γνώσεων του σχολείου με την καθημερινή ζωή και την «ελληνοποίηση» των «ξενόφωνων» μαθητών. Το σχολείο, σημειώνει ο κ. Ντούτσης και φυσικά όπως αναδεικνύεται μέσα από τις εκθέσεις των Επιθεωρητών, «… είχε εθνική αποστολή και ακολουθούσε αφομοιωτική προσέγγιση με στόχο την εκμάθηση της ελληνικής από όλα τα προσφυγόπουλα, ώστε να επιτευχθεί η εθνική ενσωμάτωση…».
Συνολικά, από τη μελέτη του κ. Ντούτση, προκύπτει ένας σημαντικός πλούτος πληροφοριών αφενός μεν για τον τρόπο που λειτουργούσαν τα προσφυγικά σχολεία στο λεκανοπέδιο των Ιωαννίνων, από την άποψη της υλικοτεχνικής υποδομής και των προβλημάτων που αντιμετώπιζαν, ιδιαίτερα αυτό της γλωσσικής ενσωμάτωσης, και αφετέρου δε για την οικονομική και κοινωνική κατάσταση των προσφύγων και για τον τρόπο που αντιμετώπιζε το κράτος τα προβλήματα σχετικά με την εκπαίδευσή τους, αλλά και τους στόχους που έθετε με την εκπαίδευσή τους. Η εργασία του κ. Ντούτση αποκτά δικαιωματικά τη θέση της στην Ιστορία της τοπικής αλλά και της γενικής Εκπαίδευσης. (Πρόλογος)
Γιάννινα, 25 Φλεβάρη 2022
Δημήτριος Ελ. Ράπτης
Δρ Εκπαιδευτικός
Αντικείμενο του παρόντος βιβλίου είναι τα προσφυγικά σχολεία των Ιωαννίνων, η ιστορία των οποίων δεν έχει μέχρι τώρα αποτελέσει αντικείμενο επιστημονικής μελέτης, εκτός από σκόρπιες αναφορές σε άρθρα ή άλλες, μικρές επιστημονικές εργασίες. Πρόκειται, ωστόσο, για μία ιδιαίτερα σημαντική περίοδο που σηματοδότησε την πορεία της βασικής εκπαίδευσης των προσφύγων τα μετέπειτα χρόνια.
Κίνητρο για την ενασχόληση με το συγκεκριμένο θέμα υπήρξε φυσικά και η διαθεσιμότητα των πηγών, που είχα ήδη εντοπίσει και καταγράψει στο Αρχείο Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης Νομού Ιωαννίνων. Το πολύτιμο υλικό που προέκυψε από την έρευνα ευελπιστώ ότι θα χρησιμοποιηθεί μελλοντικά για τη διδασκαλία του μαθήματος της τοπικής Ιστορίας στο σχολείο μέσα από τις πηγές.
Η συγκεκριμένη έρευνα επιχειρεί, μέσα από τη μελέτη των τοπικών εκπαιδευτικών αρχείων, τη συστηματική καταγραφή, ανάλυση και ερμηνεία των δεδομένων που αφορούν μια ενδιαφέρουσα και άγνωστη πτυχή της νεότερης ιστορίας της Ηπείρου, αυτή της εκπαίδευσης των προσφύγων. Η εργασία πραγματεύεται την ίδρυση και καθιέρωση των προσφυγικών σχολείων της πόλης σε ζητήματα που αφορούν στη λειτουργία τους την περίοδο του Μεσοπολέμου. Για την προσέγγιση των, υπό έρευνα, ζητημάτων λάβαμε υπόψη το ιστορικό πλαίσιο και την εκπαιδευτική πολιτική της εποχής, που εξετάζουμε.
Για τη σύνθεση της εργασίας στηριχτήκαμε στις πληροφορίες που αποκαλύπτει το ανέκδοτο αρχειακό υλικό που ερευνήσαμε στα Αρχεία της Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης του Νομού Ιωαννίνων. Πιο συγκεκριμένα, το σχολικό αρχείο που ερευνήθηκε περιλαμβάνει τις εξής άμεσες, ανέκδοτες πηγές: Βιβλία Πράξεων Επιθεωρητών και Εποπτικών Συμβουλίων, Εκθέσεις Επιθεωρήσεως Σχολείων, Γενικές Εκθέσεις Επιθεωρήσεως Σχολείων και Μητρώο Διδακτηρίων και Διδασκάλων. Επιπλέον, μελετήσαμε το προσωπικό αρχείο της κ. Μαίρης Ζάγκλη, ο πατέρας της οποίας υπήρξε δάσκαλος στο προσφυγικό σχολείο της Ανατολής, πραγματοποιήσαμε έρευνα στο Αρχείο της Μητρόπολης Ιωαννίνων, στα Γενικά Αρχεία του Κράτους (ΓΑΚ Ιωαννίνων) και στα δημοτικά σχολεία της Ανατολής, της Νεοκαισάρειας, της Μπάφρας και της Ασφάκας Ιωαννίνων. Τέλος, η εργασία τεκμηριώνεται με την έρευνα του τοπικού τύπου της εποχής και της πλούσιας βιβλιογραφίας που αφορά την εκπαίδευση κατά τον Μεσοπόλεμο.
Η παρούσα μελέτη αποτελεί προϊόν για το οποίο βοήθησαν πολλοί, τους οποίους θερμά ευχαριστώ. Καταρχάς, την επιβλέπουσα καθηγήτριά μου, κ. Άννα Μανδυλαρά, για την οριοθέτηση της έρευνας, την εμπιστοσύνη που μου έδειξε και την άριστη συνεργασία που είχαμε καθ’ όλη τη διάρκεια της διπλωματικής μου. Επίσης, την ευχαριστώ θερμά για την ανάγνωση του αρχικού χειρογράφου, τους εύστοχους σχολιασμούς, τις κριτικές παρατηρήσεις και βελτιώσεις που μου πρότεινε. Ακόμη, θα ήθελα να ευχαριστήσω θερμά τα άλλα δύο μέλη της εξεταστικής επιτροπής, τον Αναπληρωτή Καθηγητή κ. Παναγιώτη Κιμουρτζή και τον Επίκουρο Καθηγητή κ. Λάμπρο Φλιτούρη.
Ευχαριστώ, επίσης, τον κ. Χριστόδουλο Ευτυχιάδη για την ευγενική παραχώρηση φωτογραφιών του σχολείου της Νεοκαισάρειας από το προσωπικό του αρχείο. Παράλληλα, ευχαριστώ τους υπεύθυνους του αρχείου της Ιεράς Μητρόπολης Ιωαννίνων, τη διεύθυνση και το προσωπικό των Γενικών Αρχείων του Κράτους Ιωαννίνων, της Ζωσιμαίας Βιβλιοθήκης Ιωαννίνων, της Βιβλιοθήκης της Εταιρείας Ηπειρωτικών Μελετών και της Βιβλιοθήκης του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων.
Την κ. Μαίρη Ζάγκλη, για τη βοήθειά της στον εντοπισμό και συγκέντρωση αρχειακού υλικού στη Μητρόπολη Ιωαννίνων, για την πρόθυμη παραχώρηση πολύτιμων ανέκδοτων εγγράφων και φωτογραφιών από το προσωπικό της αρχείο και για τις συνομιλίες που είχα μαζί της. Οι προφορικές της αναφορές σχετικά με τον πατέρα της, Γεώργιο Ζάγκλη, υπήρξαν πολύτιμες για τη συγγραφή της μελέτης.
Την κ. Αναστασία Παπάζογλου, Πρόεδρο του Πολιτιστικού Συλλόγου Νεοκαισάρειας και τον κ. Κωνσταντίνο Ναυρόζογλου, Πρόεδρο του Πολιτιστικού Συλλόγου Μπάφρας για τη διάσωση των ιστορικών σχολικών αρχείων, που αποτελούν πολύτιμα τεκμήρια για τη σύγχρονη ιστοριογραφία. Επιπλέον, τους ευχαριστώ θερμά για την προθυμία και εμπιστοσύνη που επέδειξαν στην παραχώρηση αυτού του υλικού.
Την κ. Μάχη Κουνάβου για την ευγενική παραχώρηση φωτογραφιών για το Δημοτικό Σχολείο Ασφάκας.
Θα ήθελα ακόμη να εκφράσω τις ευχαριστίες μου στον κ. Γρηγόριο Τζίμα, επίτιμο Διευθυντή της Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης Ιωαννίνων, για τη δυνατότητα που μου έδωσε να μελετήσω το αρχείο της Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης Νομού Ιωαννίνων. Για την επιτόπια έρευνα στο υπόγειο των γραφείων της παραπάνω υπηρεσίας χρειάστηκαν αδιάλειπτοι κόποι και εντατική προσπάθεια διάρκειας σχεδόν τεσσάρων μηνών.
Τέλος, θα ήθελα να ευχαριστήσω ιδιαιτέρως την οικογένειά μου για τη στήριξή της καθ’ όλη τη διάρκεια συγγραφής της παρούσας εργασίας και τους φίλους μου για την κατανόηση και την υπομονή τους. (Πρόλογος του συγγραφέα)
Τα προσφυγικά σχολεία στο λεκανοπέδιο Ιωαννίνων (1925-1940)
Ντούτσης Δημήτριος
Εκδόσεις: Το Δόντι
ISBN: 9786185387662
Πρωτοπορία, Το Δόντι
ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ
ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ
ΠΡΟΛΟΓΟΣ Δρ ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ ΕΛ. ΡΑΠΤΗ
ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΤΟΥ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑ
ΕΙΣΑΓΩΓΗ
1. Μεθοδολογία και αρχειακό υλικό
2. Θεωρητικό πλαίσιο και διάρθρωση της εργασίας
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗΣ
ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ
ΠΡΩΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ
Η ιστορικότητα του θεσμού του επιθεωρητή στην ελληνική εκπαίδευση
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΠΡΩΤΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ
ΔΕΥΤΕΡΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ
Ιστορικό και εκπαιδευτικό συγκείμενο την περίοδο του Μεσοπολέμου
1. Οι πολιτικές και οικονομικές εξελίξεις στην ελληνική κοινωνία
2. Οι εξελίξεις στον τομέα της εκπαίδευσης
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΔΕΥΤΕΡΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ
ΤΡΙΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ
Η ετερότητα στα σχολεία των Ιωαννίνων του Μεσοπολέμου
1. Το οθωμανικό σχολείο
2. Τα ρουμανικά σχολεία και η αντιμετώπιση της ρουμανικής προπαγάνδας
3. Τα εβραϊκά σχολεία
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΤΡΙΤΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ
ΔΕΥΤΕΡΟ ΜΕΡΟΣ
ΤΕΤΑΡΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ
Η εγκατάσταση των προσφύγων στα Ιωάννινα
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΤΕΤΑΡΤΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ
ΠΕΜΠΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ
Τα σχολεία της Ανατολής
1. Το διδακτήριο του δημοτικού σχολείου
2. Το υλικό του δημοτικού σχολείου
3. Ο σχολικός κήπος
4. Το μαθητικό δυναμικό του σχολείου
5. Η δράση και η προσφορά του δασκάλου Γεωργίου Ζάγκλη (1907-1997)
6. Το Νηπιαγωγείο Ανατολής
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΠΕΜΠΤΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ
ΕΚΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ
Τα σχολεία της Νεοκαισάρειας
1. Το διδακτήριο του δημοτικού σχολείου
2. Οι δάσκαλοι
3. Οι μαθητές
4. Το Νηπιαγωγείο Νεοκαισάρειας
5. Η Σχολική Εφορεία: «τίνι τρόπω θα εξοικονομηθή χρηματικόν ποσόν διά τας απολύτους ανάγκας του σχολείου»
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΕΚΤΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ
ΕΒΔΟΜΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ
Τα σχολεία της Μπάφρας
1. Ίδρυση του δημοτικού σχολείου - Το διδακτήριο
2. Οι μαθητές
3. Το Νηπιαγωγείο Μπάφρας
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΕΒΔΟΜΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ
ΟΓΔΟΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ
Το Δημοτικό Σχολείο Ασφάκας
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΟΓΔΟΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ
ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ
ΤΕΚΜΗΡΙΑ – ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ
ΠΗΓΕΣ – ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ – ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
