Ιστορίες - γεγονότα

Κατά τη διάρκεια της ιταλικής κατοχής, εμφανίστηκαν στην ηπειρωτική Ελλάδα Βλάχοι αυτονομιστές, οι οποίοι επιδίωξαν τη συνεργασία με τις ιταλικές αρχές.

Δήλωναν υπερήφανοι για τη λατινική καταγωγή τους και τη νεολατινική γλώσσα τους. Στόχος τους ήταν η δημιουργία ξεχωριστής κρατικής οντότητας στην περιοχή της Ηπείρου, της Μακεδονίας και της Θεσσαλίας. Στις 14 Ιουνίου του 1941, Βλάχοι αυτονομιστές των Γρεβενών υποδέχθηκαν τον Ιταλό μέραρχο της Pinerolo. Οι μαθητές των ρουμανικών σχολείων τραγούδησαν στα ιταλικά και τα ρουμανικά δύο φασιστικούς ύμνους. Στις 15 Ιουνίου του 1941, εννεαμελής αντιπροσωπεία επισκέφθηκε το αρχηγείο της μεραρχίας Pinerolo. Οι Βλάχοι αυτονομιστές ζήτησαν να συναντηθούν με τους Ιταλούς. Ήθελαν να δηλώσουν τη νομιμοφροσύνη τους και να αποστείλουν ευχαριστήριο τηλεγράφημα στον Mussolini.⁵³⁶ O Cushan Araia, διευθυντής των ρουμανικών σχολείων στην Ελλάδα, Sotir Araia, καθηγητής, Apostol Pappa, καθηγητής, Spiru Sdrulla, καθηγητής, Lazar Perdichi, επιθεωρητής, Nasse Papatanasse, δάσκαλος, Dumitru Ciubugli, δάσκαλος, Tache Patachiuta, δάσκαλος και Toli Docu, έμπορος, υπέγραφαν το εξής τηλεγράφημα:

«Duce. Οι Αρομούνοι της Πίνδου και της Θεσσαλίας φιλοξενούν με όλον τον ενθουσιασμό σήμερα τον απελευθερωτικό ιταλικό στρατό και σας θεωρούν, Duce, τον πατέρα της λατινικής οικογένειας. Το αίμα που έχυσαν οι ηρωικοί Ιταλοί στρατιώτες, αναμεμειγμένο με το αίμα των μαρτύρων του λαού μας είναι, πιστεύουμε, για το μέλλον το ακλόνητο θεμέλιο της ιταλο-βλαχικής αδελφότητας. Ο βλαχικός πληθυσμός της Πίνδου και της Θεσσαλίας μπαίνει κάτω από την προστατευτική φτερούγα του λατινικού πνεύματος και φωνάζει μαζί σας, Duce, ολόψυχα: Ζήτω η Ιταλία, ζήτω ο βασιλιάς αυτοκράτορας, ζήτω ο Άξονας, ζήτω η ιταλο-βλαχική αδελφότητα».

Σε δεύτερο τηλεγράφημα, αυτή τη φορά, της βλαχικής κοινότητας Γρεβενών, οι ρουμανίζοντες εκπαιδευτικοί και οι «αρχηγοί της Επανάστασης του 1917 στην Πίνδο»⁵³⁷ χαιρετούσαν τους «μεγάλους άνδρες της Ανθρωπότητας», τους «σωτήρες των υποδουλωμένων λαών», Hitler και Mussolini και ζητούσαν την προστασία της φασιστικής Ιταλίας. Οι ίδιοι δήλωναν πρόθυμοι και νομιμόφρονες συνεργάτες.⁵³⁸
Μέσω της διαμάχης με τις ελληνικές αρχές, οι Βλάχοι αυτονομιστές προσπαθούσαν να προκαλέσουν την προσοχή και το ενδιαφέρον των Ιταλών.⁵³⁹ Εξάλλου, και οι δύο πλευρές επιδίωκαν οικονομικά και πολιτικά οφέλη από τη συνεργασία.⁵⁴⁰ Πρόσφορο έδαφος για διενέξεις υπήρχε στο γλωσσικό ζήτημα. Στις 4 Σεπτεμβρίου του 1941, σημειώθηκε σοβαρό περιστατικό στο χωριό Δίστρατο. Οι τοπικοί αυτονομιστές αντέδρασαν στην προσπάθεια επαναλειτουργίας του ελληνικού δημοτικού σχολείου. Καθώς η πλειοψηφία του πληθυσμού ήταν βλαχόφωνη, οι ρουμανίζοντες κατηγορούσαν το ελληνικό σχολείο ως Δούρειο Ίππο του εξελληνισμού του ντόπιου στοιχείου. Το ζήτημα αρχής απασχόλησε τον Ιταλό υπουργό Εξωτερικών, Galeazzo Ciano. O Ciano δεν ενθάρρυνε τους εθνοτικούς ανταγωνισμούς στην ιταλοκρατούμενη «κατοχυρωμένη ζώνη». Η σχολική μονάδα μπορούσε να λειτουργήσει.⁵⁴¹ Ωστόσο, η σχολική εκπαίδευση ήταν ένα μέσο επιρροής των συνειδήσεων. Η κατοχική κυβέρνηση είχε εγκρίνει κονδύλι 1 εκατομμυρίου δραχμών για το σχολικό κτίριο της κατεξοχήν βλαχικής κωμόπολης της Σαμαρίνας (5-6.000 κάτοικοι κατά τους θερινούς μήνες). Σε αντιδιαστολή, στην Ελλάδα λειτουργούσαν 28 ρουμανικά σχολεία, τα οποία διέθεταν 52 έμμισθους καθηγητές της ρουμανικής κυβέρνησης. Υπήρχαν τρία μόλις γυμνάσια: στα Γρεβενά (200 μαθητές), στα Ιωάννινα (80 μαθητές) και τη Θεσσαλονίκη (200 μαθητές). Όλα τα υπόλοιπα ήταν δημοτικά.⁵⁴² Προκειμένου να αποφευχθούν οι αντιπαλότητες, προτιμήθηκε η σταδιακή αλλαγή των συνθηκών. Τελικά, το σχολείο της Σαμαρίνας έκλεισε και οι Έλληνες εκπαιδευτικοί εξορίστηκαν στην πόλη των Γρεβενών.⁵⁴³
Ηγετική προσωπικότητα του αυτονομιστικού κινήματος των Βλάχων ήταν ο Αλκιβιάδης Διαμάντης. Ο Anfuso πίστευε ότι ο Διαμάντης εξέφραζε, πράγματι, τη μερίδα των Βλάχων που επιθυμούσε διοικητική και πολιτιστική αυτονομία. Η δράση του στόχευε, επίσης, στην αντιμετώπιση του επισιτιστικού ζητήματος. Επομένως, το ιταλικό Υπουργείο Εξωτερικών έβλεπε με ευμένεια την ύπαρξη των κοινοτήτων τους.⁵⁴⁴ Μέχρι τα τέλη του 1941, το αρχηγείο Supergrecia και το αρχηγείο του ΙΙΙ Σώματος Στρατού είχαν εκδώσει οδηγίες που καθόριζαν το σωστό τρόπο αντιμετώπισης των Βλάχων αυτονομιστών. Οι Ιταλοί επικεφαλής ήταν πρόθυμοι να ανεχθούν το αυτονομιστικό τους κίνημα, εφόσον η δράση τους δεν έθιγε τα ιταλικά εθνικά συμφέροντα στη Νότια Βαλκανική. Το ιταλικό Υπουργείο Εξωτερικών δεν είχε εκπονήσει κάποιο σχέδιο αναφορικά με τη μελλοντική τους αποκατάσταση. Επομένως, οι ιταλικές κατοχικές δυνάμεις όφειλαν να είναι συγκρατημένες και να ευνοούν τη συνεργασία μαζί τους για ίδιους σκοπούς. Οποιαδήποτε ιταλική αρωγή έπρεπε να παραμείνει μυστική. Από την άλλη, ο τοπικός πληθυσμός έπρεπε να παραμείνει ανενόχλητος από τη δράση τους. Γι' αυτό, ο ρόλος τους στις επιχειρήσεις ανεύρεσης οπλισμού περιοριζόταν σε εκείνον των οδηγών και πληροφοριοδοτών. Τον Δεκέμβριο του 1941, δεν νοούταν ακόμη η σύσταση ενόπλων σωμάτων.⁵⁴⁵ Και οι Βλάχοι αυτονομιστές, μαζί με τους Σλαβόφωνους, έπρεπε να παραμείνουν άοπλοι,⁵⁴⁶ διαφορετικά, παραβίαζαν τη νομιμότητα και εξήπταν τα πάθη.⁵⁴⁷ Οι Έλληνες πολίτες δεν γίνονταν δεκτοί ως εθελοντές του ιταλικού κατοχικού στρατού. Μία πρώτη εξαίρεση αποτελούσαν οι Βλάχοι συνεργάτες. Αργότερα, το Μάιο του 1942, ο Geloso δεν επιδίωκε τον εξοπλισμό τους. Η συνεργασία τους ήταν χρήσιμη, εφόσον καταπιάνονταν με πρακτικές εργασίες, αντί των Ιταλών στρατιωτών.⁵⁴⁸ «Η τύχη τους θα αποφασιζόταν στο τραπέζι της Ειρήνης».⁵⁴⁹ Οι υπηρεσίες τους ήταν καλοδεχούμενες, όσον αφορά την ανεύρεση όπλων και την καταγγελία των κομμουνιστών. Τέλος, οι Ιταλοί επιδίωκαν μέσω του κοινοτάρχη, του χωροφύλακα και του ιερέα να καταστείλουν τα αντι-αξονικά συνθήματα στα ελληνικά χωριά.⁵⁵⁰
Ο Geloso απέδιδε στον Διαμάντη την επιθυμία για τη δημιουργία αυτόνομης κρατικής οντότητας, που θα περιέκλειε το Βόλο, τα Γρεβενά, τη Σαμαρίνα, τα Ιωάννινα και την Πρέβεζα. Ο Ιταλός διοικητής έγραφε για τον Διαμάντη: «Στον μακροχρόνιο αγώνα για την πραγματοποίηση του εν λόγω εκτενούς προγράμματος, οι Αρομούνοι καθοδηγούνται από τον Commandator [διοικητής, αρχηγός] Αλκιβιάδη Διαμάντη, ο οποίος είναι δικός μας ειλικρινής φίλος, όμως, είναι πραγματικά ασυγκράτητος στην ιδέα και το πρόγραμμά του». Οι Βλάχοι αυτονομιστές ήταν η μόνη εθνοτική ομάδα, η οποία διακήρυττε ανοικτά την επιθυμία της για σχέση εξάρτησης με την Ιταλία. Παρ' όλα αυτά, ο Geloso επαναλάμβανε ότι δεν έπρεπε να θιγούν τα ιταλικά εθνικά συμφέροντα σε Ελλάδα και Αλβανία από τη δράση των τοπικών συνεργατών τους.⁵⁵¹ Τα οφέλη για τους Ιταλούς ήταν σχεδόν τυχοδιωκτικά. Ανατολικά της Πίνδου, η κατάσχεση όπλων είχε προχωρήσει χάρη στους τοπικούς συνεργάτες. Το αντίθετο συνέβαινε στη δυτική πλευρά της οροσειράς. Ο Διαμάντης είχε συνεισφέρει κι εκείνος στη συγκέντρωση 6.000 τουφεκιών, 80 αυτόματων όπλων και 8 κανονιών.⁵⁵²
Στις 10 Μαΐου του 1942, ανώτεροι αξιωματικοί του ΧΧVΙ και ΙΙΙ Σώματος Στρατού ξεκίνησαν στο Μέτσοβο μυστικές συνομιλίες με επιτροπή των Βλάχων αυτονομιστών υπό την ηγεσία του Αλκιβιάδη Διαμάντη. Ο Διαμάντης είχε φέρει μαζί του 25 περίπου άτομα. Ωστόσο, οι Ιταλοί επέμεναν να αρχίσουν διαπραγματεύσεις με τους Διαμάντη, Ματούση, Περδίκη και Κότση.⁵⁵³ Οι υπόλοιποι θα ενημερώνονταν αργότερα για τα συμπεφωνημένα. Ο Διαμάντης σκόπευε να επιστρέψει στη Ρουμανία. Γι' αυτό, ήταν απαραίτητο για τους Ιταλούς να βρεθεί ένα modus vivendi με τα αρχηγικά στελέχη του κινήματος. Ο Διαμάντης εμφάνισε μαξιμαλιστικές διεκδικήσεις. Επέμενε στην de jure αναγνώριση των βλαχικών κοινοτήτων από την Ελληνική Πολιτεία. Βλάχοι αυτονομιστές έπρεπε να μονοπωλήσουν τα αξιώματα της αυτοδιοίκησης σε Δυτική Μακεδονία, Θεσσαλία και Πίνδο. Αναφορικά με το γλωσσικό ζήτημα, οι Βλάχοι του Διαμάντη ζητούσαν να κλείσουν τα ελληνικά σχολεία και να ανοίξουν ρουμανικά. Η λειτουργία στις εκκλησίες έπρεπε να γίνεται σε γλώσσα καταληπτή από τους Βλάχους. Οι επικεφαλής του αυτονομιστικού κινήματος είχαν συμπεράνει ότι υπήρχε αντίδραση στους σκοπούς τους σε τοπικό επίπεδο. Έτσι, ήταν αναγκαία η λογοκρισία του τοπικού Τύπου σε ολόκληρη την κυρίως ηπειρωτική Ελλάδα.⁵⁵⁴ Το ένα αίτημα μετά το άλλο ήταν πιο απαιτητικά. Ζητούσαν την αντικατάσταση των σταθμών της ελληνικής χωροφυλακής από τους Καραμπινιέρους, διαφορετικά, καλούσαν τους Ιταλούς να στρατολογήσουν Βλάχους αυτονομιστές ως χωροφύλακες.⁵⁵⁵
Παρ' όλα αυτά, τα αιτήματα του Διαμάντη δεν ήταν δυνατόν να ικανοποιηθούν συνολικά. Το καλοκαίρι του 1941, είχε προκύψει μεγάλη αναστάτωση στην Ήπειρο λόγω του διορισμού του Gemil Dino ως «επιτρόπου της Τσαμουριάς» (20 Ιουλίου 1941). Οι κάτοικοι των Ιωαννίνων είχαν, τότε, αντιδράσει με αποτέλεσμα να επιτύχουν την κατάργηση του αξιώματος. Η ύπαρξη προηγούμενου πίεζε για μία πιο συνετή συμπεριφορά από ιταλικής πλευράς.⁵⁵⁶ Συνεκδοχικά, οι Ιταλοί, που ήλθαν σε επικοινωνία με την ομάδα Διαμάντη, συναίνεσαν στην de facto αναγνώριση των βλαχικών κοινοτήτων. Ήταν υπέρ της σταδιακής υποκατάστασης της τοπικής αυτοδιοίκησης από Βλάχους συνεργάτες. Από την άλλη, οι Έλληνες λογοδότες δεν έπρεπε να αποκλειστούν από τα αξιώματα. Υπήρχε ο κίνδυνος ανάδειξης ανάξιων τοπικών αρχών. Εξόφθαλμες κινήσεις, όπως το κλείσιμο όλων των ελληνικών σχολείων, ισοδυναμούσε με πρόκληση. Οι Ιταλοί δεν επιθυμούσαν να γίνουν δέκτες αιτημάτων επαναλειτουργίας ελληνικών σχολείων από τους Έλληνες και ελληνόφρονες Βλάχους. Μόνο μετά από προεργασία, ήταν δυνατή η λειτουργία ρουμανικών σχολείων με την κατάργηση των ελληνικών σχολείων. Έπρεπε να αποφευχθούν οι αναιτιολόγητες προστριβές και να προαχθούν τα ιταλικά συμφέροντα. Επιπλέον, το μνημόνιο συνεργασίας προέβλεπε την εγκατάσταση αποσπασμάτων των Καραμπινιέρων στις περιοχές με μεγάλο αριθμό βλαχόφωνου πληθυσμού. Ο Διαμάντης έλαβε την εξουσιοδότηση διαίρεσης της Ηπείρου, της Θεσσαλίας και της Δυτικής Μακεδονίας σε τομείς και υποτομείς. Στην επικράτεια του ΙΙΙ Σώματος Στρατού υπήρχε ο τομέας της Λάρισας (υποτομείς της Ελασσόνας, του Τυρνάβου, της Αγιάς, του Αλμυρού και της Λαμίας) και δεύτερος τομέας στα Τρίκαλα (υποτομείς σε Καρδίτσα, Γρεβενά, Hurufista [?], Άργος Ορεστικό και Καστοριά).⁵⁵⁷ Οι ιταλικές αρχές κρατούσαν τον τελευταίο λόγο για την έγκριση των τοπικών ταγών των Βλάχων αυτονομιστών. Οι τελευταίοι θα οργάνωναν και θα εκπροσωπούσαν τις de facto βλαχικές κοινότητες. Τα μέλη τους διέθεταν μία κάρτα την οποία παρείχε ο Διαμάντης. Οι κοινότητες καλούνταν να συνδράμουν τα ιταλικά στρατεύματα, ιδίως το Μηχανικό, καθώς οι Ιταλοί στρατιώτες απέφευγαν έτσι τις αγγαρείες. Με αυτό τον τρόπο, οι συνεργάτες κέρδιζαν τα προς το ζην. Στην Ήπειρο, οι Βλάχοι είχαν την άδεια να κυριαρχήσουν στον κτηνοτροφικό τομέα. Αντιθέτως, οι Βλάχοι στην επικράτεια του ΙΙΙ Σώματος Στρατού καλούνταν να κατευθύνουν την παραγωγή προς την ελληνική πρωτεύουσα. Οι ελεύθεροι έμποροι δεν ήταν πια ευπρόσδεκτοι. Οι μεσάζοντες έπρεπε να έχουν άδεια της ιταλογερμανικής επιτροπής επισιτισμού και των ελληνικών κατοχικών αρχών ή της Καραμπινιερίας. Η τήρηση στατιστικών στοιχείων θα επέτρεπε ποσοστά επί της παραγωγής να κατευθύνονται με ασφάλεια στην ελληνική πρωτεύουσα. Η ιταλική οικονομία δεν έπρεπε να επιβαρυνθεί από την ευθύνη επισιτισμού της Αθήνας.
Υπήρχε πρόβλεψη για πάρα πολύ συγκεκριμένα ζητήματα στο πλαίσιο της συνεργασίας του ιταλικού κατοχικού στρατού με τους Βλάχους αυτονομιστές. Το ΙΙΙ Σώμα Στρατού δήλωνε διατεθειμένο να επιτρέψει την ελεύθερη μετάβαση των νομάδων κτηνοτρόφων στα βοσκοτόπια. Εφόσον οι νομάδες κτηνοτρόφοι περνούσαν τους θερινούς μήνες στην ιταλοκρατούμενη ζώνη και σε υψόμετρο άνω των 1.300 μέτρων, μπορούσαν να αποχωρήσουν χωρίς την υποχρέωση να κουρέψουν τα πρόβατά τους. Για ευνόητους λόγους, δεν γινόταν να κουρευτούν τα πρόβατα σε μεγάλο υψόμετρο. Αν προορισμός τους ήταν η γερμανοκρατούμενη Μακεδονία, ήταν σχεδόν υποχρεωτική η κουρά των κοπαδιών. Από τις 10 Μαΐου του 1942 και εξής, οι Ιταλοί κρατούσαν τα στοιχεία των κτηνοτρόφων, τους θερινούς τόπους βοσκής και την ημερήσια παραγωγή, ώστε σε εβδομαδιαία βάση να έχουν γάλα και μαλλί. Καθότι κτηνοτρόφοι, οι Βλάχοι δεν αντιτίθεντο στη δέσμευση των σιτηρών. Επιπλέον, είχαν υποστεί τις συνέπειες της ανεπάρκειας σιτηρών τον χειμώνα του 1941/42.⁵⁵⁸
Ακριβώς, πολλές από τις παραμέτρους του μνημονίου ίσχυαν στην πραγματικότητα από τους προηγούμενους μήνες.⁵⁵⁹ Η γραπτή συμφωνία ήταν αναγκαία από τη στιγμή που ο Διαμάντης ήταν διατεθειμένος να εγκαταλείψει την Ελλάδα για τη Ρουμανία. Φερ' ειπείν, ήδη από τις 15 Φεβρουαρίου του 1942, το ιταλικό αρχηγείο της Αθήνας έδινε οδηγίες για την de facto αναγνώριση των βλαχικών κοινοτήτων. Έφεραν το όνομα της Ένωσης ρωμαϊκών κοινοτήτων Πίνδου, Μακεδονίας και Θεσσαλίας.⁵⁶⁰ Ο Διαμάντης δεν έχανε ευκαιρία να την προβάλει και να την προωθεί στις τοπικές κοινότητες των Βλάχων. Το Μάρτιο του 1942, ενημέρωσε την κοινότητα του Άργους Ορεστικού για τη σύσταση της εν λόγω ένωσης. Πλέον, οι Βλάχοι μπορούσαν να αποστέλλουν όλα τους τα αιτήματα σε εκείνους, προκειμένου να εξετασθούν και να απαντηθούν.⁵⁶¹
Από την άλλη, η ιταλική κατοχική διοίκηση θέλησε να περιορίσει τη διάδοση του παράνομου τύπου. Ένα τέτοιο φυλλάδιο απευθυνόταν προς τους Βλάχους «Θεσσαλίας, Ηπείρου και Μακεδονίας» και ερχόταν σε αντίθεση με την υποστηριζόμενη κίνηση του Διαμάντη. Παράλληλα, προσπάθησε να εξαρθρώσει τους πυρήνες αντίστασης. Όταν τον Νοέμβριο του 1942, ανακαλύφθηκε το παράνομο φυλλάδιο σε σπίτι στη Λάρισα, οι έρευνες επεκτάθηκαν και στην Αθήνα, αφού στην ανάκριση ο υπόλογος αποκάλυψε ότι το φυλλάδιο το είχε παραλάβει από τον Παυσανία Λ., γεννημένο στα Τρίκαλα το 1892 και κάτοικο Αθηνών. Ο Παυσανίας Λ. αρνήθηκε τις κατηγορίες, αλλά στο σπίτι του βρέθηκαν είκοσι παράνομα φυλλάδια που τον ενοχοποιούσαν. Με αυτό τον τρόπο, ο οικονομικός του συνεργάτης τον ενέπλεξε με την ιταλική στρατιωτική δικαιοσύνη.⁵⁶² Το έντυπο αναφέρεται στον ελληνικό εθνικισμό και στους εθνικούς ήρωες βλαχικής καταγωγής, που διέπρεψαν.
Οι συντάκτες δεν αναγνωρίζουν εθνικές διακρίσεις εις βάρος των Βλάχων από τους υπόλοιπους Έλληνες. «Αυτή την ευτυχία μας, αυτήν την ησυχία μας, ήρθε να μας ταράξη μια προπαγάνδα που εξυπηρετείτο από μερικούς ανθρώπους, που ήσαν ανίκανοι να παλαίψουν στη ζωή και κατέφυγαν στην προπαγάνδα για να προσπαθούν ν' αποσπάσουν όσα περισσότερα χρήματα μπορέσουν από τη Ρουμανία». Ο Διαμάντης προκαλούσε τη δυσαρέσκεια γιατί οι ρουμανίζοντες αμφισβητούσαν την ελληνικότητα των Βλάχων. Τα οικονομικά κριτήρια δεν μπορούσαν να αγνοηθούν και πάλι. Ήταν νωπή ακόμα η μνήμη της μετανάστευσης στη Δοβρουτσά. Έτσι, οι ρουμανίζοντες είχαν στοχοποιηθεί.⁵⁶³
Η επίκληση της βλαχικής καταγωγής μπορούσε να γίνει επιχείρημα για την επίτευξη συγκεκριμένου στόχου, συνήθως υλικού, ή την ικανοποίηση σε προσωπική έριδα. Σε μία τέτοια περίπτωση, ο Βλάχος Νικόλαος Γ. επιζήτησε την εμπλοκή των ιταλικών κατοχικών δυνάμεων, καθώς ο δήμαρχος Περιστερίου δεν είχε καταβάλει το πλήρες αντίτιμο που αναλογούσε σε εργολαβία. Ο Νικόλαος Γ. είχε αναλάβει το 1939 την κατασκευή της οδού Βασιλέως Αλεξάνδρου στο Περιστέρι. Είχε λάβει το ήμισυ της πληρωμής του και ο δήμος του χρωστούσε ακόμα 300.000 δραχμές περίπου. Ο Κωνσταντίνος Ιγγλέσης, δήμαρχος Περιστερίου, που είχε τοποθετηθεί στη θέση αυτή κατόπιν ενορχήστρωσης της ΕΣΙΔ, αντί να πληρώσει τον Νικόλαο Γ., τον έβρισε, σύμφωνα με την προσωπική μαρτυρία του εργολάβου. Ο θιγόμενος καλούσε τις ιταλικές αρχές να παρέμβουν. «Ένας Αρουμούνος, όπως ο υποφαινόμενος, γεννημένος στη λατινική Πίνδο και χαρούμενος σήμερα επειδή βλέπει στη γη του τις ρωμαϊκές λεγεώνες, που περίμενε εδώ και καιρό, διαπληκτίσσεται με έναν Έλληνα για οικονομικά ζητήματα και [...] προσβάλλει την Ιταλία!». Ο Νικόλαος Γ. αισθάνθηκε την ανάγκη να δηλώσει Βλάχος, ώστε να αποφύγει την κατηγορία του Ιγγλέση για εξύβριση της Ιταλίας και του καθεστώτος της στην Ελλάδα: «Μόλις αντίκρυσε την Ιταλικήν Σημαία εν τω γραφείω μου μου είπε τας εξής λέξεις. Δεν σιχαίνεσαι και δεν ντρέπεσαι που έχεις αυτήν την άτιμον και βρωμερή Σημαία των Ιταλών: Εξεστόμισε δε και άλλας βαρυτάτας ύβρεις εναντίον της Φίλης Ιταλίας της οποίας σήμερον είμαι αφοσιωμένος φίλος».⁵⁶⁴
Ο Ιγγλέσης αποτελούσε ιδιόμορφη περίπτωση, καθώς είχε αναδειχθεί σε δήμαρχο Περιστερίου, σε μία περιοχή δηλαδή όπου οι Ιταλοί έλεγχαν το λιγνυτωρυχείο και τα εργοστάσια Λαναρά. Χάρη στο αρχειακό υλικό των ιταλικών στρατοδικείων, αποκομίζουμε μία προσωπική δήλωση συνεργασίας με τις ιταλικές αρχές. Διακρίνουμε την επιδίωξη του ιστορικού υποκειμένου να στρέψει εναντίον του ενάγοντα τις ιταλικές αρχές. Τέλος, η ιταλική σημαία στο γραφείο του δημάρχου εξέφραζε την επιθυμία του Ιγγλέση να ταυτιστεί όχι μόνο με την τοπική αυτοδιοίκηση και την Ελληνική Πολιτεία, αλλά και με το ιταλικό κατοχικό καθεστώς. Τα οφέλη ήταν πολλά.
Εξάλλου, οι ρουμανίζοντες είχαν την υποστήριξη των ρουμανικών προξενικών αρχών, οι οποίες είχαν παραμείνει στην κατεχόμενη ελληνική επικράτεια. Οι Ρουμάνοι διπλωμάτες παρείχαν πιστοποιητικά που αποδείκνυαν το ρόλο, την προέλευση και τη νομιμοφροσύνη των Βλάχων, που είχαν εμπλακεί σε τυχόν δικαστικές υποθέσεις. Σύμφωνα με τον Πρόξενο της Ρουμανίας στα Ιωάννινα, ο Κωνσταντίνος Τ. ήταν ιδρυτικό μέλος της κουτσοβλαχικής κοινότητας του Μετσόβου. Το πιστοποιητικό αυτό μπορούσε να λειτουργήσει ως ελαφρυντικό για τον υπόδικο στο ιταλικό στρατοδικείο, προοιώνιζε δε τη διπλωματική παρέμβαση υπέρ του φυλακισμένου.⁵⁶⁵
Ίσως η πιο χαρακτηριστική περίπτωση, που απηχεί μέρος των δραστηριοτήτων των Βλάχων της ρουμανικής λεγεώνας, εδράζεται σην περιοχή ευθύνης του σταθμού Καραμπινιερίας Ελασσόνας. Ο Διαμάντης και ο Ματούσης είχαν δώσει προφορική διαταγή στα μέλη της λεγεώνας να προχωρούν σε επιχειρήσεις αφοπλισμού του τοπικού πληθυσμού. Έκαναν όμως και χρήση όπλων, ενώ προχωρούσαν στην κατάσχεση των αλεύρων που εντόπιζονταν στις αγροικίες. Πλέον, δικαιολογούνταν η κατοχή και χρήση όπλων, αφού Βλάχος πληροφοριοδότης φονεύθηκε από τον ΕΛΑΣ Ολύμπου. Οι ίδιοι κατηγορούμενοι συνεργάζονταν με τους καραμπινιέρους και παρέδιδαν τα όπλα που είχαν κατασχέσει. Η διαταγή του Διαμαντή αφορούσε την περιοχή της Ελασσόνας, τα σπίτια των μη Βλάχων και αγροτών.⁵⁶⁶
Η συναίνεση των Ghigi και Geloso ήταν προαπαιτούμενο για τη δράση τους.⁵⁶⁷ Μέσω του Γκοτζαμάνη, η ελληνική κυβέρνηση ήθελε να προσδώσει νομιμότητα στις πρακτικές συνεργασίας. Στις 3 Μαΐου του 1942, στο αρχηγείο της μεραρχίας Forli στη Λάρισα, πραγματοποιήθηκε σύσκεψη με τον Γκοτζαμάνη. Τότε, αποφασίστηκε να κρατηθούν τα στοιχεία των εθελοντών του Διαμάντη, ώστε να τηρηθεί η νομιμότητα. Τέλος, ο Γκοτζαμάνης υπολόγιζε στη συγκέντρωση 100-120.000 τόνων σιτηρών, επαρκών για τον επισιτισμό 2.000.000 κατοίκων των αστικών κέντρων. Ο Γκοτζαμάνης είχε συνειδητοποιήσει την απειλή κατάρρευσης της αρχής της κατοχικής κυβέρνησης στην Αθήνα εξαιτίας της αδυναμίας επισιτισμού του πληθυσμού. Την ίδια στιγμή, προσέβλεπε στην κάλυψη των αναγκών του μη αγροτικού πληθυσμού της περιφέρειας μέσω της ανταλλακτικής οικονομίας. Οι Ιταλοί δεν ήταν σύμφωνοι. Ήθελαν η σοδειά των σιτηρών να διατεθεί και στον ημιαστικό πληθυσμό της ιταλοκρατούμενης ζώνης.⁵⁶⁸ Γι' αυτό το λόγο, στόχευαν στην ένταση του στρατιωτικού ελέγχου. Τελικά, η ανεπάρκεια στον επισιτισμό τροφοδοτούσε την κερδοσκοπία και τη μαύρη αγορά. Οι μικροκαλλιεργητές ήταν δυσαρεστημένοι με τη φορολογία, την οποία αντιλαμβάνονταν ως καταπίεση. Καθώς οι Ιταλοί έστρεφαν τους Βλάχους αυτονομιστές κατά των κομμουνιστών, οι συνέπειες θα γίνονταν ορατές το καλοκαίρι του 1942.⁵⁶⁹
Πολλούς μήνες αργότερα, η παράνομη εφημερίδα Ελληνικά Νειάτα κατέγραφε τα γεγονότα. Αυτή τη φορά, από την οπτική γωνία του Αντιστασιακού Κινήματος: «Δεν πρόκειται περί λάθους. Μάλιστα, το κράτος της Πίνδου. Είναι αυτό που ο Γκοτζαμάνης, αφού συνεννοήθηκε με τις ιταλικές αρχές ξεκίνησε να δημιουργήσει «κυρίαρχο κι ανεξάρτητο από την προστασίαν της Ιταλίας», νομίζοντας πως έχει έτοιμο υλικό τους κουτσόβλαχους και αρρουμάνους της Θεσσαλίας και της Ηπείρου, εμπνέοντάς τους τη συνείδηση ξέχωρης εθνικής οντότητας.
Ο Γκοτζαμάνης, που φιλοδόξησε να γίνει αρχηγός, δικτάτωρ, ίσως και βασιλιάς αυτού του νέου «κράτους», έσπευσε να βρει έναν ιδεολογικό εκπρόσωπο κι έναν διοργανωτή της κίνησης αυτής. Ο πρώτος βρέθηκε κι είναι ο Νικόλαος Ματούσης, δικηγόρος στη Λάρισσα, παλιός και σημαίνων κομμουνιστής. Ο δεύτερος υπεδείχθη από τον πρώτο. Είναι ο Διαμάντης, πρώην αξιωματικός, τυχοδιώκτης και προδότης, απομακρυνθείς από το στράτευμα. Τα τελευταία χρόνια έγινε κατάσκοπος των Ιταλών και είναι αυτός που ωργάνωσε τις ομάδες «οδηγών» που ωδήγησαν τις πρώτες μέρες της επίθεσης στη θρυλική «Τζούλια» στη περιοχή της Πίνδου.
Ο ίδιος εισηγήθηκε στο 2ο γραφείο της Μεραρχίας Φορλί το σχέδιο σχηματισμού τρομοκρατικών αποσπασμάτων από κουτσόβλαχους και καραμπινιέρους που θα εξυπηρετούσαν τους Ιταλούς για τη δίωξη των ανταρτών και την κίνηση Γκοτζαμάνη με την κατάλληλη προπαγάνδα. Πρόκειται για την «οργάνωση Λεγεωναρίων» πώχει για σύνθημα πως οι Κουτσόβλαχοι είναι ξεχωριστή εθνότητα που η Ελλάδα καταπίεσε και κατατυράννισε κι ότι είναι καιρός να αναλάβουν την ελευθερία τους προστατευόμενοι από τους μεγάλους και γενναίους Ιταλούς.
Η προπαγάνδα δεν έπιασε και φοβερή τρομοκρατία ξεχύθηκε στην ύπαιθρο που οι χωρικοί αντρίκια απάντησαν πως είναι Έλληνες κι έχουν ελληνική συνείδηση. Οι πιο μορφωμένοι από τις πόλεις, που αντέδρασαν στη προσπάθεια να τους προσηλυτίσουν στην ιδέα αυτή, συνελήφθηκαν και φυλακίσθηκαν με διάφορα προσχήματα Έτσι γρήγορα η εκστρατεία μεταβλήθηκε σε πλιατσικολόγημα προς μεγάλη χαρά των καραμπινιέρων. Αποτέλεσμα ήταν το κίνημα των Λεγεωναρίων να προσθέσει μια νέα ακόμη δοκιμασία στις τόσες άλλες που περνά ο χωρικός πληθυσμός, και να γίνει αφορμή να δυναμώσει το ανταρτικό κίνημα γιατί ο ανδρικός πληθυσμός αναγκάστηκε να φύγει στα βουνά».⁵⁷⁰ Στα 1943, οι μορφές συνεργασίας έγιναν περισσότερο επιθετικές. Στις 16 Φεβρουαρίου οι Βλάχοι συνεργάτες των Ιταλών δεν ενημέρωσαν τους κατοίκους του Δομένικου για τον κίνδυνο αντιποίνων.⁵⁷¹ Τον Αύγουστο του 1943, η κυβέρνηση Badoglio υποστήριξε τον Gyula István Cseszneky de Milvány et Csesznek, φερόμενο ως βασιλιά των Βλάχων της Πίνδου και Μεγάλο Βοεβόδα της Μακεδονίας.⁵⁷² Ο τυχοδιωκτισμός των ηγετικών προσωπικοτήτων της αυτονόμησης των Βλάχων ήταν εμφανής.⁵⁷³ Ακόμα κι έτσι, ο κίνδυνος της de jure αναγνώρισης των βλαχικών κοινοτήτων δεν ήταν αμελητέος. Εν τέλει, η έκβαση του πολέμου απέτρεψε την απειλή αυτή.

Η ιταλική κατοχή στην Ελλάδα (1941-1943): η πολιτική επιβολής και καταστολής από την ΧΙ στρατιά
Καράβης Στυλιανός-Περικλής
Διδακτορική διατριβή
Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης. Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας. Τομέας Νεότερης και Σύγχρονης Ελληνικής και Ευρωπαϊκής Ιστορίας

536. AUSSME, N I-II, b. 322, Diario Storico Comando Divisione Pinerolo (maggio-giugno 1941), 15 Ιουνίου 1941, Γρεβενά,
537. "S. A. Araia, Mihali Peguiani, Vasile Vardulé, Cushan D. Araia, G. Pappa, T. Perdichi". Για την περίοδο του Α' Παγκοσμίου Πολέμου και τους Βλάχους της Πίνδου: Σφήκα-Θεοδοσίου, Η Ιταλία στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, 325-331.
538. AUSSME, N 1-11, b. 322, Allegati Comando Divisione Pinerolo (maggio-giugno 1941), Allegato 49 bis, Comando Divisione Pinerolo προς Comando III CdA, 15 Ιουνίου 1941, Γρεβενά,
539. AUSSME, N I-II, b. 322, Allegati Comando Divisione Pinerolo (maggio-giugno 1941), Allegato 57 bis, Comando Divisione Pinerolo-Sezione I Comando III CdA-Ufficio Informazioni, 21 Ιουνίου 1941, Γρεβενά.
540. AUSSME, N I-II, b. 879, Allegati Comando III CdA (agosto-settembre 1942), Allegato 58, Rossi προς Comando Supergrecia-Ufficio Affari Civili, 10 Σεπτεμβρίου 1942, Βόλος,
541. AUSSME, N I-II, b. 504, Allegati Comando III CdA (dicembre 1941-gennaio 1942), Allegato 3, Ciano προς CS, 17 Οκτωβρίου 1941, Ρώμη.
542. AUSSME, N I-II, b. 322, Allegati Comando Divisione Pinerolo (maggio-giugno 1941), Allegato 9, Comando Divisione Pinerolo προς Comando 14ª Reggimento, 4 Ιουνίου 1941.
543. Αθανάσιος Χρυσοχόου. Η Κατοχή εν Μακεδονία. Η δράσις της Ιταλορουμανικής Προπαγάνδας, τ. Γ΄ (Θεσσαλονίκη: Εταιρεία Μακεδονικών Σπουδών, 1951), 11, 20.
344. AUSSME, N I-II, b. 504, Allegati Comando III CdA (dicembre 1941-gennaio 1942), Allegato 1 al foglio 01/5440 del 6/12/41, Anfuso προς CS, 25 Οκτωβρίου 1941, Ρώμη.
545. AUSSME, N I-II, b. 504, Allegati Comando III CdA (dicembre 1941-gennaio 1942), Allegato 22, Rossi προς Comando Divisione Pinerolo, Comando VIII Battaglione CC.RR., Ufficio Informazioni CdA, Ufficio Affari Civili CdA, 6 Δεκεμβρίου 1941, Βόλος.
546. AUSSME, N I-II, b. 705, Allegati Comando Divisione Pinerolo (maggio-giugno 1942), Allegato 56, Comando Divisione Pinerolo προς Comando 13° Reggimento, Comando 14° Reggimento, Comando 313° Reggimento, Comando 18° Reggimento Artiglieria, Comando XXIV Battaglione Mortai da 81, Comando 24 Compagnia Cannoni da 47/32, 13 Ιουνίου 1942, Τρίκαλα.
547. AUSSME, N I-II, b. 631, Diario Storico Comando Supergrecia, 16 Σεπτεμβρίου 1941, Αθήνα,
548. AUSSME, N 1-11, b. 839, Allegati Diario Storico Comando Supergrecia, Allegato 5, Geloso Comando III CdA, Comando VIII CdA, Comando XXVI CdA, 13 Μαΐου 1942, Αθήνα,
549. AUSSME, N I-II, b. 631, Allegati Diario Storico Comando Supergrecia, Allegato 1, Geloso προς Della Bona, 16 Σεπτεμβρίου 1941, Αθήνα.
550. AUSSME, N I-II, b. 660, Allegati Comando Divisione Pinerolo (marzo-aprile 1942), Allegato 42, Comando Divisione Pinerolo προς Comando III CdA, 18 Μαρτίου 1942, Τρίκαλα,
551. AUSSME, N I-II, DS 632, Allegato A, "Situazione politica dei territori occupati in Grecia dalle Truppe Italiane", 1 Νοεμβρίου 1941.
552. AUSSME, N I-II, b. 736, Allegati Diario Storico Comando Supergrecia, Allegato 3, Geloso προς Comando XXVI CdA, 6 Μαρτίου 1942, Αθήνα,
563. Για το ιστορικό πλαίσιο, ο αναγνώστης μπορεί να ανατρέξει στο βιβλίο του Σταύρου Παπαγιάννη, Τα παιδιά της λύκαινας: οι "επίγονοι" της 5η Ρωμαϊκής λεγεώνας κατά τη διάρκεια της Κατοχής (1941-1944) (Αθήνα: Σόκολης, 1998),
554. Ο Τάκης Οικονομάκης της βολιώτικης εφημερίδας Θεσσαλία είχε στραφεί εναντίον του Διαμάντη. Χρυσοχόου. Η Κατοχή εν Μακεδονία, τ. Γ΄, 44-45.
555. AUSSME, N I-II, DS 713, Allegati Diario Storico Comando III CdA (aprile-maggio 1942), "Allegato 1 al Foglio 3100 del 25/5/42", μνημόνιο συνεργασίας του Comando III CdA, Ufficio Affari Civili, 10-11 Μαΐου 1942, Μέτσοβο.
556. Rodogno, Il Nuovo Ordine Mediterraneo, 140.
557. Ο Χρυσοχόου υποστηρίζει ότι συστάθηκαν, τελικά, τρεις κοινότητες Βλάχων αυτονομιστών σε Λάρισα, Τρίκαλα και Τύρναβο. Χρυσοχόου. Η Κατοχή εν Μακεδονία, τ. Γ΄, 31.
558. AUSSME, N 1-II, DS 713, Allegati Diario Storico Comando III CdA (aprile-maggio 1942), "Allegato 1 al Foglio 3100 del 25/5/42", μνημόνιο συνεργασίας του Comando III CdA, Ufficio Affari Civili, 10-11 Μαΐου 1942, Μέτσοβο.
559. Χρυσοχόου, Η Κατοχή εν Μακεδονία, τ. Γ΄, 42-43.
560. AUSSME, N I-II, b. 542, Diario Storico Comando Divisione Pinerolo (gennaio-febbraio 1942), 15 Φεβρουαρίου 1942, Τρίκαλα.
561. AUSSME, N I-II, b. 660, Allegati Comando Divisione Pinerolo (marzo-aprile 1942), Allegato 23, Foglio Notizie ed Istruzioni n. 9, 6 Μαρτίου 1942, χωρίς λοιπά στοιχεία. «Μετά την αναχώρησιν του Διαμάντη περιωρίσθη μεν σημαντικώς η έκνομος δράσις και αι πάσης φύσεως ασχημίαι, χωρίς βεβαίως να εκλείψωσιν εντελώς, ηυξήθη όμως εξ αντιθέτου σημαντικώτατα η προσηλυτιστική δράσις δια της εκμεταλλεύσεως του επισιτιστικού παράγοντος». Χρυσοχόου, Η Κατοχή εν Μακεδονία, τ. Γ΄, 56,
562. ACS, fascicoli processuali, Tribunale Militare di Guerra Supergrecia, b. 1, fascicolo 14564, αναφορά π. 62, Piazza di Atene, XXI Battaglione CC. RR. Mobilitato, Centro di Mobilitazione Legione Bari, Nucleo Centro Pireo προς Tribunale Militare di Guerra Supergrecia, 19 Δεκεμβρίου 1942, Αθήνα.
563. ACS, fascicoli processuali, Tribunale Militare di Guerra Supergrecia, b. 1, fascicolo 14564, παράνομο έντυπο απευθυνόμενο στους Βλάχους «Θεσσαλίας, Ηπείρου και Μακεδονίας».
564. ACS, fascicoli processuali, Tribunale Militare di Guerra Supergrecia, b. 8, fascicolo 13743, επιστολή Νικολάου Γ. προς τους Carabinieri, χωρίς λοιπά στοιχεία. Επιστολή Ιγγλέση προς τους Carabinieri, 1 Νοεμβρίου 1941, Αθήνα.
565. ACS, fascicoli processuali, Tribunale Militare di Guerra Supergrecia, b. 14, fascicolo 5502, πιστοποιητικό π. 290 για πάσα χρήση του Γενικού Προξενείου της Ρουμανίας στα Ιωάννινα, 28 Αυγούστου 1941 & έγγραφο π. 1081, Tripiccione προς Tribunale Militare di Guerra Supergrecia, 7 Μαρτίου 1942, Αθήνα,
566. ACS, fascicoli processuali, Tribunale Militare di Guerra Supergrecia, b. 102, fascicolo 6281, Distaccamento dei Carabinieri Reali di Elasson προς Tribunale Militare di Guerra Supergrecia, 16 Ιουνίου 1942, Ελασσόνα & γνωμάτευση Procura Militare Comando Supergrecia, 27 Οκτωβρίου 1942, Αθήνα.
567. AUSSME, N 1-II, DS 713, Allegati Diario Storico Comando III CdA (aprile-maggio 1942), "Allegato 1 al Foglio 3100 del 25/5/42", μνημόνιο συνεργασίας του Comando III CdA, Ufficio Affari Civili, 10-11 Μαΐου 1942, Μέτσοβο.
568. AUSSME, N I-II, b. 713, Allegati Diario Storico Comando III CdA (aprile-maggio 1942), Allegato 33, "Argomenti trattati in occasione della visita del ministro Kotzamanis (3 maggio 1942)", Λάρισα. 569. AUSSME, N I-II, b. 660, Allegati Comando Divisione Pinerolo (marzo-aprile 1942), Allegato 68, Benelli προς Comando III CdA, 2 Απριλίου 1942, Τρίκαλα. Χρυσοχόου, Η Κατοχή εν Μακεδονία, τ. Γ΄, 94.
570. ACS, fascicoli processuali, Tribunale Minilitare di Guerra Supergrecia, b. 3, fascicolo 259, Ελληνικά Νειάτα-Ιερή Ταξιαρχία, αρ. 2-3, Νοέμβριος-Δεκέμβριος 1942, σ. 4, «Το κράτος της Πίνδου», Αθήνα.
571. Ιωάννης Γκότσης, Φλόγες στον Όλυμπο (Αθήνα, 1945), 21-28. Η Σφαγή στο Δομένικο υπήρξε το χειρότερο περιστατικό βίας κατά των αμάχων από τον ιταλικό στρατό στην Ελλάδα. Τα θύματα υπολογίζονται σε 150. Δίκτυο Μαρτυρικών Πόλεων και Χωριών της Ελλάδας της περιόδου 1940-1945, Ελληνικά Ολοκαυτώματα, 1940-1945 (Αθήνα: Λιβάνη, 2010), 333-337.
572. Ωστόσο, δεν μπόρεσα να βρω αρχειακή τεκμηρίωση στην Ελλάδα ή την Ιταλία.
573. Κώστας Γεμενής, «Δωσιλογισμός και εθνικισμός. Μία συγκριτική ταξινόμηση και ανάλυση», «Εχθρός» εντός των τειχών. Όψεις του Δωσιλογισμού στην Ελλάδα της Κατοχής, επιμέλεια Ιάκωβος Μιχαηλίδης, Ηλίας Νικολακόπουλος, Hagen Fleischer (Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα, 2006), 96. Όπ. π., Μαρία Μποντίλα, «Ιστορικός και λογοτεχνικός λόγος. Η αναπαράσταση του δωσιλογισμού στη μεταπολεμική λογοτεχνική παραγωγή», 265.

Ο Μίλτος Μανάκια φωτογραφίζεται στο ατελιέ του στο Μοναστήρι με τον Αλκιβιάδη Διαμάντη.