Η παρούσα εργασία εμβαθύνει στο πολιτιστικό τοπίο και διερευνά την πολιτιστική φυσιογνωμία του Περιβολίου, μίας ορεινής κοινότητας που ανήκει διοικητικά στο νομό Γρεβενών, εστιάζοντας στις ζωντανές εορταστικές παραδόσεις της ως φακό για την κατανόηση του κοινωνικού της ιστού.
Το Περιβόλι αναδύεται ως ένας πολιτιστικός μικρόκοσμος που σφύζει από παράδοση και κοινοτική ζωντάνια. Βασιζόμενη σε μια σύνθεση ιστορικών, γεωγραφικών και δημογραφικών δεδομένων, σε συνδυασμό με την επιτόπια έρευνα με συμμετοχική παρατήρηση, η μελέτη επιδιώκει να ξετυλίξει την ουσία της κοινοτικής ζωής του Περιβολίου. Μέσα από ένα συνδυασμό βιβλιογραφικής ανασκόπησης, προσωπικής παρατήρησης και εκτεταμένης συζήτησης με ορισμένους ανθρώπους, η εργασία εξετάζει τις πολύπλευρες διαστάσεις των θρησκευτικών πανηγυριών του Περιβολίου, διερευνώντας το συμβολικό τους πλούτο και τη διαρκή σημασία τους στη συλλογική συνείδηση της κοινότητας. Από τις μονοήμερες εκδηλώσεις μέχρι το μεγαλειώδες πανηγύρι της Αγίας Παρασκευής, κάθε εκδήλωση χρησιμεύει ως μια αντανάκλαση της πολιτιστικής ζωντάνιας και του κοινοτικού πνεύματος του Περιβολίου. Τέλος, επιχειρείται να προσφερθεί μια ολοκληρωμένη ανάλυση, η οποία στηρίζεται σε σχολαστική έρευνα και επιστημονική διερεύνηση, σχετικά με την ουσία της κοινοτικής ζωής της κοινότητας και τους βαθύτατους δεσμούς της με τις εορταστικές τελετουργίες του. Το πρώτο μέρος αποσκοπεί στο να δοθεί μια όσο το δυνατό πιο λεπτομερειακή περιγραφή σχετικά με τη συγκρότηση του χώρου και της κοινότητας. Το δεύτερο μέρος αναφέρεται στα πανηγύρια της κοινότητας. Βέβαια, τα πανηγύρια δεν προσεγγίζονται ως αυτόνομο πεδίο της κοινωνικής ζωής αλλά ως πρίσμα μέσα από το οποίο επιχειρείται η ανθρωπολογική κατανόηση της κοινωνίας του Περιβολίου.
Η παρούσα περίπτωση μελέτης θέτει στο επίκεντρό της μία συγκεκριμένη πολιτιστική πρακτική σε ένα συγκεκριμένο εθνογραφικό πλαίσιο: τα πανηγύρια.1 Πιο συγκεκριμένα προσφέρει πληθώρα δεδομένων, διευκολύνοντας την εστιασμένη διερεύνηση διαφόρων πτυχών, όπως οι ιστορικές διαστάσεις των κοινοτικών φεστιβάλ, η (βλάχικη) πολιτιστική ταυτότητα, οι χωροχρονικές διαμορφώσεις και οι μουσικοχορευτικές παραδόσεις. Αξιοσημείωτο για τη φυσική του γοητεία, το Περιβόλι ,αλλά και τα υπόλοιπα βλαχοχώρια της Πίνδου, συγκροτούνται από οικιστικές υποδιαιρέσεις γνωστές ως «μαχαλάδες». Παρά τον μικρό πληθυσμό της, τούτη η ορεινή κοινότητα στην περιοχή της Βόρειας Πίνδου παρουσιάζει αυξημένη δημογραφική κινητικότητα, ιδιαίτερα κατά τους καλοκαιρινούς μήνες (Ιούνιος- Αύγουστος) και στις αρχές του φθινοπώρου (Σεπτέμβριος), που χαρακτηρίζεται από τα θρησκευτικά πανηγύρια του χωριού. Η προσβασιμότητα περιορίζεται κατά τη διάρκεια του χειμώνα λόγω των δυσμενών καιρικών συνθηκών που επικρατούν σε τόσο μεγάλο υψόμετρο, οι οποίες συχνά συνοδεύονται από έντονες χιονοπτώσεις. Αξίζει να σημειωθεί ότι πολλοί Περιβολιώτες που κατοικούν σε διάφορα μέρη της Ελλάδας, όπως τα Γρεβενά, της Λάρισας, του Βόλου, του Βελεστίνου, των Τρικάλων και της Θεσσαλονίκης, ανταμώνουν κυρίως τον Δεκαπενταύγουστο, γεγονός που συνιστά μια ουσιαστική επανένωση των μελών της κοινότητας. H παρούσα εργασία στο πρώτο μέρος της διερευνά τη συγκρότηση του χώρου. Στη συνέχεια επικεντρώνεται στη σημασία των θρησκευτικών πανηγυριών για τη ζωή της κοινότητας, τι αλλαγές έχουν γίνει σε σχέση με το παρελθόν και τι δείχνουν αυτά για την ιδιαίτερη πολιτισμική ταυτότητα των Περιβολιωτών Βλάχων. Επίσης, αναδεικνύεται πόσο σημαντικός είναι ο ρόλος της νεολαίας στη διατήρηση αυτών των εθιμικών πρακτικών. Φυσικά, ο χορός ως κορυφαίο μέσο επιτέλεσης αποτελεί κεντρικό άξονα στη μελέτη των πανηγυριών και της συμβολικής έκφρασης της κοινότητας. Τέλος, διερευνάται πώς οι άνθρωποι χρησιμοποιούν την ιστορική μνήμη προκειμένου να ανακαλέσουν το παρελθόν. Η χρήση της βιβλιογραφίας συνιστά κρίσιμο πλαίσιο για την παρούσα περίπτωση μελέτης, παρέχοντας πολύτιμες πληροφορίες. Αυτή συμπληρώνεται και εμπλουτίζεται με τη συμμετοχική παρατήρηση και από την άμεση επαφή με τα μέλη της κοινότητας. Η συμμετοχή σε συζητήσεις όχι μόνο αντιμετωπίζει τις ερευνητικές αβεβαιότητες αλλά και εξασφαλίζει ουσιαστικές γνώσεις ως αποτέλεσμα της άμεσης εμπειρίας. Η εν λόγω προσπάθεια αποσκοπεί στην επίτευξη μιας «πολιτισμικής μετάφρασης»2 (Eriksen T., 2006) της κοινότητας, συνθέτοντας στοιχεία τόσο από την επιστημονική βιβλιογραφία όσο και από τον λόγο των ίδιων των κατοίκων. Ο λεκτικός κώδικας τον οποίο επιλέγουν να εκφραστούν τα μέλη της κοινότητας έχει βαρύνουσα σημασία, εφόσον προσφέρει αποχρωματισμένες προοπτικές που συμβάλλουν στην ολοκληρωμένη κατανόηση του πολιτισμικού τοπίου. Αυτή η προσέγγιση, βασισμένη στην προσωπική παρατήρηση και το διάλογο, ενισχύει το βάθος και την αυθεντικότητα της μελέτης.
Πανηγύρια και κοινοτική συγκρότηση στη βλάχικη κοινότητα Περιβόλι Γρεβενών. Ζητήματα επιτέλεσης, αναβίωσης και κοινωνικής μνήμης
Τριανταφύλλου Κωνσταντίνος
Διπλωματική Εργασία
Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων
Φιλοσοφική Σχολή - Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας
Διαβάστε την εργασία παρακάτω ή κατεβάστε τη
Πίνακας Περιεχομένων
Περίληψη
Εισαγωγή
Η επιλογή του συγκεκριμένου ερευνητικού πεδίου
Μία σύντομη ανασκόπηση του θέματος
Μεθοδολογία
Κεντρικές έννοιες του θέματος της εργασίας
Η έρευνα που πραγματοποιήθηκε και οι δυσκολίες
Α΄ ΜΕΡΟΣ
Ιστορικά-γεωγραφικά-δημογραφικά στοιχεία και συγκρότηση του χώρου και της κοινότητας (κοινοτική συγκρότηση)
1.1 Ιστορικά-γεωγραφικά-δημογραφικά στοιχεία για την κοινότητα 21
1.2. Μία αναφορά στις επαγγελματικές δραστηριότητες
1.3. Η οικολογική διάσταση, η μετατροπή του «αόριστου χώρου» σε «προσδιορισμένο τόπο»
1.4. Ο δομημένος (οικιστικός) χώρος: Μαχαλάδες-Βρύσες-Εκκλησίες-Ξωκκλήσια
Παρατηρήσεις-Συμπεράσματα από τα κεφάλαια 1.3. και 1.4.
Β΄ ΜΕΡΟΣ
Επισκόπηση προφορικών ιστοριών με αφορμή τα πανηγύρια της κοινότητας Περιβόλι Γρεβενών
Το στοιχείο της (ατομικής-συλλογικής) μνήμης και η συμβολική έκφραση-αναγέννηση της κοινότητας
ΘΕΩΡΗΤΙΚΕΣ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ
Α. Μνήμη
Β. Επιτέλεση
Γ. Αναβίωση και επανάληψη
«Κατασκευάζοντας» τον χρόνο
ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ ΠΑΝΗΓΥΡΙΑ
Εισαγωγικά. Τα πανηγύρια υπό το πρίσμα της θρησκείας και της τελετουργίας
2.1. Το έθιμο Τ’ Αη-Γιαννιός (Κλήδονας) στο παρελθόν και στο παρόν. Μία ποιοτική προσέγγιση (αρχικά θα παραθέσουμε ορισμένες βιβλιογραφικές αναφορές και στη συνέχεια απόσπασμα από τη συνέντευξη με την κ. Β. Παπαθεοδώρου-Μάρκου και την κ. Β. Γκιουλέκα και ένα τραγούδι)
2.2. Τα μονοήμερα πανηγύρια
2.3. Το πιο σημαντικό πανηγύρι για το Περιβόλι στην καρδιά του καλοκαιριού: το τριήμερο πανηγύρι της Αγίας Παρασκευής (St’ Vinir - 26-29 Ιουλίου)
2.5. Οι εκδηλώσεις του Δεκαπενταύγουστου
2.6. Το τελευταίο πανηγύρι για το Περιβόλι: το θρησκευτικό έθιμο «Σίγνιλι» την περίοδο της Παναγίας της Μικρής (St’ Maria nichi - 7-8 Σεπτεμβρίου) ως μία σημαντική τελετουργική πράξη καθαγιασμού
Συμπεράσματα
1905. Πανηγύρι στο Περιβόλι Γρεβενών. Φωτογραφία των Μανάκια