Στην παρούσα μελέτη ο ερευνητικός φακός εστιάζεται στην ίδρυση και λειτουργία των προσφυγικών σχολείων της Ανατολής, της Νεοκαισάρειας και της Μπάφρας στο λεκανοπέδιο των Ιωαννίνων.
Πρόσφυγες εγκαταστάθηκαν επίσης στην Κόνιτσα και την Ασφάκα. Αμιγή προσφυγικά σχολεία, όμως, ήταν μόνο στις τρεις ανωτέρω περιοχές. Η ετερότητα, επομένως, συνίσταται στη φοίτηση στα συγκεκριμένα σχολεία αποκλειστικά προσφύγων μαθητών, που είχε ως βασικό διαφοροποιητικό χαρακτηριστικό από την κυρίαρχη, πολιτιστικά, ομάδα, την ομιλούμενη γλώσσα.
Χρονικά η έρευνα καλύπτει την περίοδο από το 1925, με την ίδρυση του πρώτου σχολείου στην Ανατολή, έως και το 1940, λίγα χρόνια δηλαδή μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή, η οποία σηματοδοτεί μια καινούρια εποχή στην ελληνική ιστορία.
Μέσα από την κριτική αποτίμηση των πηγών απώτερος στόχος είναι όχι μόνο η περιγραφική απεικόνιση της εκπαιδευτικής πραγματικότητας, αλλά και η βαθύτερη κατανόηση και ερμηνεία των κοινωνικών φαινομένων. Θεωρήσαμε, βεβαίως, απαραίτητο να κάνουμε μία σύντομη αναφορά στο γεωγραφικό και ιστορικό πλαίσιο (ιδεολογικό, πολιτικό, εκπαιδευτικό και οικονομικό) της εποχής στο οποίο λαμβάνουν χώρα τα γεγονότα. Εξάλλου, η οικονομική και κοινωνική κατάσταση συνδέονταν απόλυτα με τα όσα σχετίζονταν με την εκπαίδευση.
Για τη διερεύνηση του θέματός μας, που αφορά κυρίως την τοπική ιστορία, χρησιμοποιήσαμε και την μικροϊστορική προσέγγιση, η οποία συμπληρώνει τις ιστορικές αναλύσεις μακράς διαρκείας και ρίχνει φως σε πλευρές της εκπαίδευσης που δεν είχαν συμπεριληφθεί στη γενική ιστορία. Συνολικά, από τη μελέτη των τεκμηρίων προκύπτει σημαντικός πλούτος πληροφοριών για τον τρόπο που λειτουργούσαν τα προσφυγικά σχολεία, για την οικονομική και κοινωνική κατάσταση των προσφύγων και για τον τρόπο που αντιμετώπιζε το κράτος τα προβλήματα σχετικά με την εκπαίδευσή τους.
Προκειμένου να αποκτήσουμε μία συνολική εποπτεία των δημοτικών σχολείων στο λεκανοπέδιο Ιωαννίνων μας απασχόλησαν τα εξής ερευνητικά ερωτήματα: Πόσα και ποια προσφυγικά σχολεία λειτουργούσαν στην περιοχή των Ιωαννίνων, ποιο ήταν το μαθητικό τους δυναμικό και πώς εξελίχτηκαν από την ίδρυσή τους μέχρι το 1940; Πόσοι και ποιοι δάσκαλοι υπηρέτησαν σε αυτά; Ποια ήταν η οργάνωση και ποιες οι υλικοτεχνικές τους υποδομές (κτήρια, εποπτικά μέσα, βιβλία, σκεύη, έπιπλα);
Η συγκεκριμένη έρευνα, αν έχει κάποια αξία, είναι όχι μόνο γιατί καλύπτει ένα κενό στο χώρο της ιστορίας της εκπαίδευσης και συγκεκριμένα της τοπικής εκπαιδευτικής βιβλιογραφίας, αλλά κυρίως γιατί μας παρέχει πληροφορίες για τη διαχείριση της ετερότητας κατά την, υπό εξέταση, περίοδο. Επιπλέον, μπορεί να αξιοποιηθεί, σε συνδυασμό με ανάλογες εργασίες, ως εγχειρίδιο για τη συστηματική διδασκαλία της τοπικής ιστορίας στο σχολείο. Θα μπορούσε, δε, να αποβεί πολλαπλώς χρήσιμη και για τους σημερινούς μαθητές, πολλοί εκ των οποίων είναι απόγονοι των πρώτων μαθητών των προσφυγικών σχολείων. Εάν μάθαιναν άγνωστες πτυχές για τη λειτουργία των σχολείων που φοιτούσαν οι πρώτοι πρόσφυγες μαθητές, θα συνέδεαν την ιστορία του σχολείου τους με τα γενικότερα γεγονότα της τοπικής και εθνικής ιστορίας, θα συσχέτιζαν τις αλλαγές στο σχολείο με τις κοινωνικές και πολιτικές εξελίξεις της κάθε εποχής, θα γνώριζαν την αλληλεπίδραση τοπικού πολιτισμού και σχολικής ζωής και θα έρχονταν σε επαφή με τα προβλήματα της παιδικής ηλικίας των προγόνων τους. Η μελέτη της τοπικής ιστορίας είναι δυνατόν να αναδείξει τη σχέση του τοπικού στοιχείου με το εθνικό, αλλά και τη διαφοροποίηση μεταξύ γενικής και τοπικής ιστορίας. Σε κάθε περίπτωση η μελέτη της τοπικής ιστορίας βοηθά στην καλύτερη κατανόηση της γενικής, με την προϋπόθεση βέβαια ότι τα τοπικά γεγονότα δεν εξετάζονται αποκομμένα, αλλά εντάσσονται στο ευρύτερο πολιτισμικό, κοινωνικό, οικονομικό και πολιτικό πλαίσιο.
Το ερευνητικό υλικό που χρησιμοποιήθηκε στην παρούσα έρευνα προέρχεται κυρίως από το Αρχείο της Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης Ιωαννίνων και είναι μέρος συνολικού αρχείου για την Εκπαιδευτική Περιφέρεια (στο εξής Ε.Π.) Ιωαννίνων και την Ε.Π. Ζαγορίου – Μετσόβου. Ειδικά για την επίτευξη των στόχων της συγκεκριμένης εργασίας χρησιμοποιήθηκαν 14 Εκθέσεις Επιθεωρήσεως Σχολείων, 4 Γενικές Εκθέσεις, 4 Βιβλία Πράξεων Εποπτικού Συμβουλίου και 2 Βιβλία Πράξεων Επιθεωρητή, που καλύπτουν την περίοδο 1914-1940.
Συντάκτες των παραπάνω εντύπων ήταν οι επιθεωρητές δημοτικής εκπαίδευσης, οι δημόσιοι εκείνοι υπάλληλοι, δηλαδή, που παρακολουθούσαν την εφαρμογή της εκπαιδευτικής νομοθεσίας. Ένα από τα καθήκοντά τους ήταν να συντάσσουν εξαμηνιαίες και ετήσιες Εκθέσεις για τις συνθήκες που επικρατούσαν στα σχολεία της περιφέρειάς τους και να προτείνουν συγκεκριμένες λύσεις για τη θεραπεία των ελλείψεων. Ο Επιθεωρητής ερχόταν σε άμεση επαφή με τα σχολεία, αφού τα επισκεπτόταν δύο φορές ετησίως και σημείωνε τις παρατηρήσεις του. Ήταν ο ίδιος αυτόπτης μάρτυρας που κατέγραφε και διαμόρφωνε τα γεγονότα τη στιγμή που διαδραματίζονταν. Ένας αυτόπτης μάρτυρας, βέβαια, φορέας της κυβερνητικής πολιτικής, αλλά και παράγοντας προόδου για τους εαυτούς τους. Εξάλλου, η παρουσίαση των θετικών στοιχείων που είχαν επιτευχθεί στην περιφέρειά τους αποτελούσε απόδειξη και της δικής τους προσφοράς.
Σήμερα το εν λόγω αρχείο απόκειται στα Γενικά Αρχεία του Κράτους και είναι ακαταλογογράφητο και αταξινόμητο, γεγονός που δυσκολεύει την άνετη 16 πρόσβαση και περιορίζει τις ερευνητικές προσπάθειες. Το μεγαλύτερο τμήμα του αφορά σε Εκθέσεις Επιθεωρήσεως Σχολείων, Βιβλία Πράξεων, εκπαιδευτικές εγκυκλίους και αλληλογραφία του Επιθεωρητή με υπηρεσιακούς παράγοντες. Η μελέτη του φωτίζει πολλές αθέατες πλευρές της εκπαίδευσης μετά την απελευθέρωση των Ιωαννίνων το 1913.
Τα προσφυγικά σχολεία στο λεκανοπέδιο Ιωαννίνων (1925-1940): επιθεωρητής, ετερότητα, κοινωνική δικαιοσύνη και εκπαιδευτική πολιτική κατά τον Μεσοπόλεμο
Δημητριος Β. Ντουτσης
Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία
Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, Φιλοσοφική Σχολή, Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας
Ενημερωθείτε για την έντυπη έκδοση. Διαβάστε την εργασία παρακάτω ή κατεβάστε τη
ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ
ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ
ΠΡΟΛΟΓΟΣ
ΕΙΣΑΓΩΓΗ
1. Μεθοδολογία και αρχειακό υλικό
2. Θεωρητικό πλαίσιο και διάρθρωση της εργασίας
ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ
ΠΡΩΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ
Η ΙΣΤΟΡΙΚΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΘΕΣΜΟΥ ΤΟΥ ΕΠΙΘΕΩΡΗΤΗ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ (1830-1982)
ΔΕΥΤΕΡΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ
ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΣΥΓΚΕΙΜΕΝΟ ΤΗΝ ΠΕΡΙΟΔΟ ΤΟΥ ΜΕΣΟΠΟΛΕΜΟΥ
1. Οι πολιτικές και οικονομικές εξελίξεις στην ελληνική κοινωνία
2. Οι εξελίξεις στον τομέα της εκπαίδευσης
ΤΡΙΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ
Η ΕΤΕΡΟΤΗΤΑ ΣΤΑ ΣΧΟΛΕΙΑ ΤΩΝ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΤΟΥ ΜΕΣΟΠΟΛΕΜΟΥ
1. Το οθωμανικό σχολείο
2. Τα ρουμανικά σχολεία και η αντιμετώπιση της ρουμανικής προπαγάνδας
3. Τα εβραϊκά σχολεία
ΔΕΥΤΕΡΟ ΜΕΡΟΣ
ΠΡΟΣΦΥΓΙΚΑ ΔΗΜΟΤΙΚΑ ΣΧΟΛΕΙΑ ΚΑΙ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΑ
ΤΕΤΑΡΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ
Η ΕΓΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΠΡΟΣΦΥΓΩΝ ΣΤΑ ΙΩΑΝΝΙΝΑ: «ΣΧΗΜΑΤΙΖΕΤΑΙ ΤΑΙΝΙΑ ΚΙΝΗΜΑΤΟΓΡΑΦΙΚΗ, ΗΣ Η ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΕΙΚΩΝ ΕΙΝΑΙ Η ΜΙΚΡΑΣΙΑΤΙΚΗ ΣΥΜΦΟΡΑ»
ΠΕΜΠΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ
ΤΑ ΣΧΟΛΕΙΑ ΤΗΣ ΑΝΑΤΟΛΗΣ
1. Το διδακτήριο του δημοτικού σχολείου
2. Το υλικό του δημοτικού σχολείου
3. Ο σχολικός κήπος
4. Το μαθητικό δυναμικό του δημοτικού σχολείου
5. Η δράση και η προσφορά του δασκάλου Γεωργίου Ζάγκλη
6. Το Νηπιαγωγείο Ανατολής
ΕΚΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ
ΤΑ ΣΧΟΛΕΙΑ ΤΗΣ ΝΕΟΚΑΙΣΑΡΕΙΑΣ
1. Το διδακτήριο του δημοτικού σχολείου
2. Οι δάσκαλοι
3. Οι μαθητές
4. Το Νηπιαγωγείο Νεοκαισάρειας
5. Η Σχολική Εφορεία: «τίνι τρόπω θα εξοικονομηθή χρηματικόν ποσόν διά τας απολύτους ανάγκας του σχολείου»
ΕΒΔΟΜΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ
ΤΑ ΣΧΟΛΕΙΑ ΤΗΣ ΜΠΑΦΡΑΣ
1. Ίδρυση του δημοτικού σχολείου – Το διδακτήριο
2. Οι μαθητές
3. Το Νηπιαγωγείο Μπάφρας
ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ
ΤΕΚΜΗΡΙΑ – ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ
Α. Τα βιβλία των Επιθεωρητών
Β. Το Ρουμανικό Σχολείο
Γ. Το Δημοτικό Σχολείο Ανατολής
Δ. Το Δημοτικό Σχολείο Νεοκαισάρειας
Ε. Το Δημοτικό Σχολείο Μπάφρας
ΠΗΓΕΣ – ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ – ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
Μαθητές του ρουμάνικου γυμνασίου Ιωαννίνων, 1902. Φωτογραφία των αδελφών Μανάκια